Ben bir amaca hizmet eden bir aracıyım. Bizi yöneten kozmik, manyetik titreşimleri aktarıyorum. Ben bir kutup, bir merkez, bir benlik ya da biri değilim. Benim tarafımdan aktarılması gereken ve aktarılabilecek olan için bir kanal görevi görüyorum.
Dirimart Londra, Fahrelnissa Zeid’in (1901–1991) 21. yüzyılda Birleşik Krallık’ta düzenlenen ilk galeri sergisi olan Dalış’ı sunmaktan mutluluk duyar. Küratörlüğünü, Fahrelnissa Zeid: İç Dünyaların Ressamı başlıklı revizyonist biyografiyi kaleme alan Adila Laïdi-Hanieh’in üstlendiği sergi, Zeid’in İstanbul, Londra, Paris ve Ischia’da ürettiği eserlerinden oluşuyor ve sanatçının elli yıllık pratiğinin en yenilikçi yıllarına –1940’lardan 1960’lara– uzanan bir bakış sunuyor.
Fahrelnissa Zeid’in 2017 yılında Tate Modern, Londra’da düzenlenen kurumsal retrospektifinin ardından Dalış, sergi seçkisiyle sanatçının kimi eserlerini ilk kez kamusal olarak izleyiciyle buluştururken sanatçının 21. yüzyılda Birleşik Krallık’taki en önemli galeri sergisi olma özelliğini taşıyor. Figüratif ve soyut eserlerden oluşan seçki, sanatçının enerjik dışavurumcu tarzını büyük ölçekli kompozisyonlardan samimi minyatürlere uzanan resimleri, guaş çizimleri, eskizleri ve baskıları aracılığıyla sergiliyor. Sergi başlığı, sanatçının –girdap benzeri formlar, denizaltı dünyaları, denizcilik âlemleri ve astral manzaralarla birlikte– sarmalayıcı görsel dünyalara duyduğu ilgiyi yansıtıyor.
Sergi, jestüel soyutlamalardan oluşan önemli bir seçki etrafında kurgulanıyor; 1940’lardan erken dönem figüratif yapıtlar ve 1960’lardan dikkat çekici bir portre ile birlikte sunuluyor. Litografiler, guajlar, eskizler ve nadir pochoir’ları içeren kâğıt üzeri çalışmalar ise Fahrelnissa Zeid’in ritim, kozmos ve tüm yüzeye yayılan renk kompozisyonlarına duyduğu kalıcı ilgiyi ortaya koyarken bu eserlerin birçoğu ilk kez sergileniyor.
İzleyicileri Fahrelnissa Zeid’in yüce bir duyarlılıkla ve hırslı, yaratıcı görsel diliyle doğrudan bağ kurmaya davet eden Dalış, 21 Nisan–30 Mayıs 2026 tarihleri arasında Dirimart Londra’da görülebilir.
Fahrelnissa Zeid (1901, İstanbul–1991, Amman), yirminci yüzyıl ortasının öncü Türk-Arap modernist sanatçısıydı. Türkiye’de 1940’lı yılların modernist d Grubu’nun bir üyesiydi ve daha sonra 1950’lerde Nouvelle École de Paris (Yeni Paris Okulu) ile ilişkilendirildi. 1954 yılında, Londra’daki ICA’da (Çağdaş Sanatlar Enstitüsü) kişisel sergi açan ilk kadın sanatçı oldu. 1910’lu ve 1920’li yıllarda İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi ve Paris’teki Académie Ranson’da eğitim gördü; ilk kişisel sergisini 1945’te İstanbul’da gerçekleştirdi. 1946’dan 1968’e kadar Londra’da yaşayan Zeid, burada istikrarlı ve oldukça görünür bir sanat pratiği sürdürdü. Şehirdeki ilk sergisini 1948’de St George’s Gallery’de açtı; ardından 1948, 1949 ve 1957 yıllarında Gimpel ve Lord galerilerinde eserlerini sergiledi. 1940’lar ve 1950’ler boyunca Bristol, Dublin ve Edinburgh’daki karma sergilere katıldı. George Butcher, Morris Collis ve Terence Mullaly gibi dönemin eleştirmenleri, çalışmaları ArtReview ve Poetry London kapaklarında yer alan sanatçıdan övgüyle bahsetti. 1954’te Paule Vézelay tarafından modernist grup Espace’ın Birleşik Krallık şubesine katılmaya davet edildi. 1960 yılında Édouard Roditi’nin yirminci yüzyıl modernizminin kilit figürleriyle yaptığı söyleşilerden oluşan Dialogues on Art (Sanat Üzerine Diyaloglar) kitabında; Marc Chagall, Max Ernst, Barbara Hepworth, Joan Miró, Henry Moore, Gabriele Münter ve Eduardo Paolozzi ile birlikte yer aldı. 2017 yılında Tate Modern’de kapsamlı bir retrospektif sergiye konu olan Zeid’in eserleri, Birleşik Krallık’ta Tate ve Bradford Müze ve Galerileri koleksiyonlarında bulunmaktadır (ikincisi Çağdaş Sanat Derneği’nin 1964 yılındaki bağışıyla gerçekleşmiştir). Birleşik Krallık dışında, 1951-1975 yılları arasında Paris’te bir atölye sahibi olan sanatçı, 1950’lerin uluslararası soyut sanatı için önemli bir platform olan Salon des Réalités Nouvelles’e katıldı. 1949-1972 yılları arasında Colette Allendy, Galerie de Beaune, Kléber, La Hune, Dina Vierny ve Katia Granoff galerilerinde kişisel sergiler açtı; 1950’de ise New York’taki Iolas Hugo Gallery’de eserlerini sergiledi. 1975’te Amman’a taşınan sanatçı, ölümüne dek burada üretmeye ve ders vermeye devam etti. Başlıca retrospektifleri arasında; Neue Galerie, Sammlung Ludwig, Aachen (1990); Institut du Monde Arabe, Paris (1990); Darat al Funun, Amman (1993); İstanbul Modern (2006); Tate Modern, Londra ve Deutsche Bank Kunsthalle, Berlin (2017) sergileri yer alır. Eserleri ayrıca İstanbul (2015), Şarika (2015) ve Venedik (2024) Bienalleri gibi büyük uluslararası etkinliklerde ve küresel modernizm üzerine yapılan kapsamlı araştırmalarda sergilenmiştir. Fahrelnissa Zeid’in eserleri; Barjeel Sanat Vakfı, Elgiz Müzesi, Fransız Devlet Koleksiyonları, Guggenheim Abu Dhabi, Huma Kabakcı Koleksiyonu, Institut du Monde Arabe, İstanbul Modern, Ürdün Ulusal Güzel Sanatlar Galerisi, Khalid Shoman Vakfı, Mathaf: Arap Modern Sanat Müzesi, Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris, Museum Ludwig, Papko Sanat Koleksiyonu, Şarika Sanat Vakfı ve Wright Sanat Müzesi gibi dünya çapındaki önemli kamu ve özel koleksiyonlarda yer almaktadır. Yazar ve sanat tarihçisi Adila Laïdi-Hanieh, sanatçının özel belgelerine ve kişisel arşivine özel erişim sağlayarak kaleme aldığı Fahrelnissa Zeid: İç Dünyaların Ressamı (Art/Books, Londra, 2017) adlı biyografisiyle, Zeid’in yaşamı ve kariyeri üzerine en kapsamlı akademik çalışmayı sunmuştur. Laïdi-Hanieh, akademik dergi ve ansiklopedilerde Zeid üzerine düzenli olarak yayınlar yapmakta, koleksiyonerlere ve kurumlara uzmanlık desteği vermektedir.
