Dirimart, Canan Tolon'un Çok erken Çok geç başlıklı sergisini Londra'daki galerisinde izleyiciyle buluşturmaktan mutluluk duyar. İlk düşünsel temelleri 1986'da atılan ve 1990'ların başındaki Still Lifes yerleştirmelerinde biçimlenen bir arayışı bugüne taşıyan sergi, sanatçının kırk yıldır doğa, zaman ve insanın çevresiyle kurduğu ilişki üzerine sürdürdüğü düşünceleri bir araya getiriyor. Bu geri dönüşte, erken dile getirilmiş kaygılar kadar, o kaygılara eşlik eden değişim umudunun yıllar içindeki aşınması da belirleyici bir yer tutuyor.
Çok erken Çok geç'in "çok erken"i, Tolon'un doğanın tahribatına ve kaynakların sömürülmesine dikkat çekerek değişime katkıda bulunabileceğine duyduğu umuda uzanır. Sanatçının bu meseleleri çalışmalarına taşıma çabasını, tehlikeyi görünür kılmanın ortak bir duyarlılık yaratabileceği ve bu duyarlılığın harekete geçme iradesine dönüşebileceği inancı besler. Bugün serginin başlığında karşılığını bulan gecikmişlik duygusu ise, geçen kırk yıl boyunca dile getirilen kaygıların gerekli karşılığı bulmamasından doğar. Tehlikenin bilinmesi ile sorumluluğunun üstlenilmesi arasındaki mesafe büyürken, bir zamanlar değişimin mümkün olduğuna inanan umut da yerini gecikmişliğin ağırlığına bırakır. "Erken" ile "geç" arasında, insanın hâlâ zamanı olduğuna dair inancının aşınması vardır.
Tolon, doğanın kendi olasılıklarını üretimine dahil ederek onunla birlikte çalışır. Paslanma, çimlenme ve çürüme, sanatçının bir araya getirdiği malzemeler arasındaki ilişkileri zaman içinde değiştirir; su, hava ve nem, eserin nasıl biçimleneceğinde pay sahibi olur. Still Lifes başlığındaki durağanlık, bu nedenle başından beri kararsızdır. Natürmort geleneğinin bir araya getirip bakışa sunduğu unsurlar, Tolon'un yerleştirmelerinde yaşamaya, birbirini etkilemeye ve biçim değiştirmeye devam eder. Sanatçının kurduğu düzen, malzemelerin karşılaşmasını mümkün kılarken bu karşılaşmanın bütün sonuçlarını belirleyemez. Yapım ile çözülmenin eşzamanlılığı, eserlerin tamamlanmış bir halde sabitlenmesini mümkün olmaktan çıkarır; sergilenme süresi de üretimin devam ettiği bir zaman aralığına dönüşür. İzleyicinin karşılaştığı görünüm, öncesi ve sonrası bulunan, bakışın yokluğunda da süren bir oluşumun geçici kesitidir.
Bu çalışma biçimi, insanın doğaya hükmedebileceği düşüncesini de sorgulamaya açar. İnsan, doğayı tahrip ederken kendisinin ve kurduğu yapıların da aynı doğal süreçlere bağlı olduğunu gözden kaçırır. Sınırlar çizmek, toprağı sahiplenmek veya onu yapılarla örtmek, bu süreçlerin dışında kalmayı sağlamaz. Demir paslanır, yapılar aşınır, kökler kendilerine yeni yollar bulur; insanın kalıcı olmasını beklediği düzenler, içlerinde işlemeye devam eden dönüşümle değişir. Tolon'un işlerinde büyüme ile çürümenin birlikteliği, yaşamın devamı kadar, insanın koruyacağını varsaydığı şeylerin kaybını da görünür kılar.
Toprakla kurulan bu ilişki, sergide barınma, göç ve aidiyet meselelerine de uzanır. Bir yerden ayrılırken yanımıza aldığımız eşyalar, geride bıraktığımız yaşamla bağımızı sürdürmenin araçlarıdır. Tanıdık bir nesne, bir hatıra veya bir avuç toprak, ait olduğumuz yere ilişkin duyguları taşıyabilir. Ancak bir yere ait olmak, orada kalabilmenin güvencesi değildir. Toprağın mülkiyet sınırlarıyla bölünmesi, barınma imkânlarının daralması ve insanların yaşadıkları yerlerden edilmesi, bir yaşamı yanında taşımak zorunda kalmanın toplumsal koşullarını oluşturur. Tolon'un çalışmalarında gündelik yaşamın nesneleri, bu kırılganlık içinde hem geride bırakılanlarla bağı sürdürme hem de başka bir yerde hayat kurma çabasına eşlik eder. Bavula sığdırılan bir manzaranın aynalarla sonsuza uzanması, taşınabilir bir alan içinde bütün bir dünyaya yer açarken, görünen genişlikle insanın gerçekten yerleşebileceği bir yere duyduğu ihtiyaç arasındaki gerilimi de açığa çıkarır.
Bavulun taşıdığı bu anlam, sanatçının kendi yolculuğunda da bir karşılık bulur. Tolon, 1991'de Maçka Sanat Galerisi'nde açacağı serginin malzemelerini bavullara doldurarak San Francisco'dan İstanbul'a gelmiş, serginin başarılı olması halinde mimarlığı bırakıp bütünüyle sanata yönelmeyi düşünmüştür. Bugünden bakıldığında bu yolculuk, bir sergi hazırlığının ötesinde, sanatçının hayatını nasıl sürdüreceğine ilişkin bir kararın eşiğidir. O gün bavullarla taşınan malzemeler, sonraki yıllarda sanatçının üretimini beslemeye devam edecek bir düşünce dünyasının da parçalarıdır.
Sergide, 1980'li ve 1990'lı yıllarda üretilmiş eskizler ile yeni yerleştirmelerin birlikteliği, bu düşüncelerin kırk yıl boyunca geçirdiği dönüşümü aynı mekânda buluşturur. Çok erken Çok geç, sanatçının erken döneminde sorduğu sorulara, onları dile getirmenin bir şeyleri değiştirebileceğine duyulan inancın sınandığı bir zamandan yeniden bakar. Sergi boyunca paslanan, büyüyen ve solan malzemeler, kararların ertelendiği süre içinde değişimin durmadığını hatırlatır. Başlıktaki "çok geç", sorumluluğun sürekli geleceğe ertelenmesiyle aşınan değişim umudunu ifade eder.
Çok erken Çok geç 17 Kasım-19 Aralık 2026 tarihleri arasında Dirimart Londra'da ziyaret edilebilir.
